يَعْقِلُونَ » « 1 » و آيه « وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أفَلا تَعْقِلُونَ » « 2 » برمىآيد كه در عصر نزول قرآن آثارى از قوم لوط باقى بوده است . و اگر منظور از قرى ، اهل قرى باشد معنايش اين مىشود : از اين امم و اقوام ، بعضى هنوز پابرجايند و به كلى منقرض نشده‌اند ، مانند امت نوح و صالح ، و برخى ديگر به كلى منقرض شده‌اند ، مانند قوم لوط كه احدى از ايشان نجات نيافت و همه از بين رفتند مگر خانواده لوط - لوط نيز جزء قومش نبود . * ( « وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ » ) * يعنى ما در فرو فرستادن عذاب برايشان ستم نكرديم ، بلكه هلاكتشان اثر شرك و فسقشان بود ، خودشان بخاطر شرك ورزيدن و بيرون شدن از زى بندگى به خود ستم كردند . آرى ، هر عملى كه بدنبال خود عقوبتى داشته باشد خالى از دو صورت نيست ، يا عمل ظلم است و يا عقوبت آن ، و وقتى عقوبت ظلم نباشد ، قهرا عمل ظلم است كه عقوبت به بار آورده . پس خلاصه كلام اين مىشود : اگر ما عذابشان كرديم به خاطر ظلمشان بود . و لذا به دنبال آن فرموده : * ( « فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ . . . » ) * . و از نظم آن كلام و اين دنباله چنين برمىآيد كه ما ايشان را به عذاب خود گرفتيم و خدايانشان كارى برايشان صورت ندادند . پس ، معلوم شد حرف « فاء » در جمله * ( « فَما أَغْنَتْ » ) * كه تفريع را مىرساند جمله مذكور را بر ما قبل خود تفريع نموده ، معناى آن را بدين صورت درمىآورد : ما ايشان را به عذاب خود گرفتيم پس در اين باره خدايانى كه ايشان به جاى پروردگار متعال مىپرستيدند تا خيرى برايشان جلب نموده و شرى از ايشان بگردانند كارى برايشان نكردند ، و چون امر پروردگارت مبنى بر عذاب آنها بيامد ( و يا چون عذاب پروردگارت بيامد ) شرى از ايشان دفع نكردند . * ( « وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ » ) * - « تتبيب » از مصدر « تبب » به معناى تدمير و هلاك كردن ، و در اصل به معناى قطع است ، و اين معنا را افاده مىكند كه چون به خاطر گناهى كه مقتضى عذابشان بود ( يعنى به خاطر بت پرستيشان ) احساس نزول عذاب نمودند ، به بتهاى خود التجاء برده ، درخواست رفع بلا نمودند ، و چون اين التجاء و درخواست ، خود گناه ديگرى بود ، لذا

--> ( 1 ) و ما از آن قوم اثرى باقى گذاشتيم براى مردمى كه عبرت مىگيرند . سوره عنكبوت ، آيه 35 . ( 2 ) و شما صبحگاهان و در شب بر آن قوم گذر مىكنيد ، چرا پس عبرت نمىگيريد ؟ سوره صافات ، آيه 138 .